Τι είναι το FOMO και πώς σε σπρώχνει σε κακές αποφάσεις;

Βλέπεις ένα περιουσιακό στοιχείο να ανεβαίνει για μέρες. Όλοι το συζητούν. Κάποιος γνωστός λέει ότι μπήκε νωρίς. Νιώθεις ότι το τρένο φεύγει και εσύ στέκεσαι στην αποβάθρα. Αυτό είναι το FOMO (fear of missing out, δηλαδή ο φόβος μήπως χάσεις την ευκαιρία).

Δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα. Είναι ανθρώπινη αντίδραση, και γι’ αυτό δεν λύνεται με «θα προσέχω». Λύνεται με κανόνες που γράφεις νωρίτερα, όταν δεν τρέχει τίποτα. Εδώ βλέπεις πώς δουλεύει το FOMO, τι λένε οι πηγές και πώς φτιάχνεις μια μικρή διαδικασία πριν πατήσεις το κουμπί.

Μια διευκρίνιση για τις πηγές. Η FINRA είναι αμερικανικός αυτορυθμιστικός φορέας των χρηματιστηριακών αγορών, άρα οι οδηγοί της γράφονται με βάση την αμερικανική αγορά. Η λογική τους όμως ταιριάζει σε κάθε επενδυτή. Όλα τα παραδείγματα παρακάτω είναι υποθετικά και δεν αναφέρονται σε κάποια πραγματική αγορά.

Τι σημαίνει FOMO στο trading και στα κρύπτο;

Το FOMO είναι η πίεση να μπεις σε μια θέση επειδή οι άλλοι μπαίνουν ή επειδή η τιμή ήδη κινείται. Το κίνητρο δεν είναι ότι έκανες ανάλυση. Το κίνητρο είναι ότι δεν αντέχεις να βλέπεις τους άλλους να κερδίζουν.

Η FINRA το αναφέρει σε έναν οδηγό για τις μικρο-επενδύσεις. Σημειώνει ότι οι συχνές είσοδοι και έξοδοι από επενδύσεις με βάση παρορμητικές αποφάσεις ή το FOMO μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά την απόδοση. Η ίδια αναφορά υπάρχει και αλλού στη FINRA: σε οδηγό για την ενεργητική και την παθητική επένδυση σημειώνει ότι μια παθητική στρατηγική μπορεί να βοηθήσει τον επενδυτή να αποφύγει το FOMO. Το «μπορεί να βοηθήσει» είναι σημαντικό. Καμία στρατηγική δεν σε προστατεύει από το συναίσθημα. Απλώς κάποιες σου αφήνουν λιγότερα περιθώρια να το ακολουθήσεις.

Γιατί αγοράζω όταν όλοι μιλούν για ένα asset;

Επειδή ο θόρυβος μοιάζει με πληροφορία. Όσο περισσότεροι μιλούν για κάτι, τόσο περισσότερο νομίζεις ότι ξέρουν κάτι που εσύ δεν ξέρεις. Στην πράξη, η συζήτηση μπορεί να δείχνει μόνο ότι η τιμή έχει ήδη κινηθεί. Όταν το μάθεις, ένα μέρος της κίνησης έχει περάσει.

Υπάρχουν και άλλοι μηχανισμοί:

• Η σύγκριση. Βλέπεις τα κέρδη των άλλων, όχι τις απώλειές τους. Οι άνθρωποι δεν ποστάρουν τα λάθη τους.
• Η ταχύτητα. Οι πλατφόρμες σου επιτρέπουν να αγοράσεις με δύο πατήματα. Η εύκολη είσοδος δεν δίνει χρόνο για σκέψη.
• Η κίνηση που δείχνει «έξω από τον έλεγχό σου». Όσο πιο γρήγορα κινείται η τιμή, τόσο πιο έντονα νιώθεις ότι πρέπει να κάνεις κάτι.

Η αρχή «Πρώτα το ρίσκο» από τις αρχές του Ιάσονα Milton (όπως τις έχει καταγράψει στο δικό του κείμενο φωνής και στάσης) δείχνει την αντίστροφη σειρά σκέψης. Πριν ρωτήσεις πόσο μπορείς να κερδίσεις, ρωτάς πόσο μπορείς να χάσεις.

Πώς καταλαβαίνω ότι το «τώρα ή ποτέ» είναι απάτη;

Εδώ το FOMO παύει να είναι απλώς ψυχολογία και γίνεται εργαλείο. Η FINRA, στον οδηγό της για τις απάτες pump-and-dump, γράφει ότι οι διοργανωτές τους βασίζονται στον φόβο μήπως χάσεις την ευκαιρία. Σημειώνει επίσης ότι οι απατεώνες βάζουν συνήθως χρονικό όριο στην πρότασή τους, με τη λογική ότι αν δεν δράσεις αμέσως, δεν θα έχεις δεύτερη ευκαιρία. (Το pump-and-dump είναι ο τύπος απάτης όπου κάποιοι προωθούν έντονα ένα περιουσιακό στοιχείο για να ανεβάσουν την τιμή του, προς όφελός τους.)

Οι δύο συμβουλές της FINRA είναι απλές και πρακτικές. Να μη δέχεσαι επενδυτικές συμβουλές από αγνώστους, ειδικά στα social media. Και να αξιολογείς μόνος σου, ανεξάρτητα, κάθε πρόταση.

Τα προειδοποιητικά σημάδια, με δικά μας λόγια:

• Σου λένε ότι η προσφορά λήγει σε λίγες ώρες, χωρίς να μπορείς να τη διασταυρώσεις.
• Ο άνθρωπος που σου μιλά είναι άγνωστος ή δεν μπορείς να επαληθεύσεις ποιος είναι.
• Σε πιέζουν να μην το συζητήσεις με κανέναν.
• Η πρόταση δίνει μόνο το πιθανό κέρδος και ποτέ το ρίσκο.

Αν δεις δύο από αυτά, σταμάτα και μην κάνεις τίποτα για λίγο.

Το ρίσκο στα κρυπτο-περιουσιακά στοιχεία το έχουν υπογραμμίσει και οι ευρωπαϊκές εποπτικές αρχές. Σε ανακοίνωση του 2021 (παλαιότερη και γενική, όχι τρέχουσα προειδοποίηση) υπενθύμισαν ότι ορισμένα κρυπτο-περιουσιακά στοιχεία είναι πολύ επικίνδυνα και κερδοσκοπικά, ότι υπάρχει το ενδεχόμενο να χάσει κανείς όλα του τα χρήματα και ότι δεν καλύπτονται από τις εγγυήσεις και τις δικλίδες ασφαλείας των ρυθμιζόμενων χρηματοοικονομικών υπηρεσιών. Όποιος ψάχνει «ευκαιρίες» με πίεση χρόνου, χρειάζεται αυτή την υπενθύμιση περισσότερο από κάθε άλλον.

Πώς αποφεύγω τις παρορμητικές αγορές;

Με δύο εργαλεία: μια λίστα ελέγχου και έναν κανόνα αναμονής.

Η λίστα ελέγχου πριν την είσοδο

Γράψε τις απαντήσεις. Όχι «με το μυαλό», γραπτά. Όταν γράφεις, δυσκολεύεσαι να κοροϊδέψεις τον εαυτό σου.

Υποθετικό παράδειγμα. Βλέπεις ένα περιουσιακό στοιχείο να ανεβαίνει πολλές μέρες και όλοι το συζητούν. Πριν αγοράσεις, απαντάς σε πέντε ερωτήσεις:

1. Γιατί μπαίνω; Μπορώ να το εξηγήσω σε δύο προτάσεις, χωρίς να γράψω «επειδή ανεβαίνει»;
2. Πόσο είμαι διατεθειμένος να χάσω; Ποιο ποσό μπορώ να χάσω χωρίς να πειράξει τη ζωή μου;
3. Πού αλλάζω γνώμη; Ποιο στοιχείο θα μου δείξει ότι έκανα λάθος;
4. Πόσο καλά ξέρω το προϊόν; Ξέρω πώς λειτουργεί, ποιος το εκδίδει, πώς βγαίνω από αυτό;
5. Θα το έκανα αν δεν το συζητούσε κανείς;

Αν δεν μπορείς να απαντήσεις σε όλες, δεν μπαίνεις. Η αδυναμία να απαντήσεις είναι από μόνη της η απάντηση.

Η τρίτη ερώτηση συνδέεται με μια έκφραση που χαρακτηρίζει τον τρόπο σκέψης του Ιάσονα: «Τι θα έπρεπε να δω για να παραδεχτώ ότι κάνω λάθος;». Αν δεν έχεις σημείο αλλαγής γνώμης πριν μπεις, μετά θα το ορίσεις με βάση το συναίσθημα. Για το πώς ορίζεται ένα όριο εξόδου, δες το άρθρο για το stop-loss. Για το κόστος που πληρώνεις ήδη από την είσοδο, δες το άρθρο για το spread.

Η δεύτερη ερώτηση έχει και μια λεπτή διάκριση. Η FINRA, στον οδηγό της για την ανοχή ρίσκου, ορίζει την ανοχή ρίσκου ως το ποσό επενδυτικού ρίσκου που είσαι πρόθυμος και ικανός να αποδεχτείς. Και προσθέτει ότι το να θέλεις και το να μπορείς να αναλάβεις ένα ρίσκο είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Το FOMO συνήθως ενεργοποιεί το «θέλω». Η λίστα σε αναγκάζει να ρωτήσεις και το «μπορώ».

Ο κανόνας της αναμονής

Αυτός είναι δικός μας προτεινόμενος κανόνας, όχι της FINRA ή κάποιας αρχής. Κάθε μη προγραμματισμένη αγορά περιμένει μία μέρα και μετά περνά από τη λίστα. Αν την επόμενη μέρα εξακολουθείς να θέλεις να μπεις και απαντάς και στις πέντε ερωτήσεις, τότε η απόφαση είναι δική σου. Αν όχι, γλίτωσες μια παρορμητική κίνηση.

Υποθετικό παράδειγμα. Αποφασίζεις ότι ένα ποσό έως 5% του κεφαλαίου που έχεις για επενδύσεις είναι το μέγιστο που μπορείς να βάλεις σε κάτι που δεν ήταν στο πλάνο σου. Το 5% είναι αυθαίρετο και μόνο για την επεξήγηση. Δεν είναι σύσταση. Το δικό σου όριο εξαρτάται από τη δική σου κατάσταση.

Οι προγραμματισμένες αγορές, με σταθερό ποσό και ημερομηνία, είναι διαφορετική περίπτωση, γιατί η απόφαση παίρνεται από πριν. Το άρθρο για το DCA εξηγεί την ιδέα αυτή, χωρίς να υπόσχεται ότι θα προστατευτείς από κάθε πτώση.

Και κάτι ακόμα. Κάποιες εβδομάδες η σωστή κίνηση είναι καμία κίνηση. Αυτό γράφει ο Ιάσονας Milton στις αρχές του. Ο κανόνας της αναμονής που περιγράφουμε παραπάνω είναι δική μας πρόταση και όχι δικός του κανόνας.

Τι σημαίνει αυτό για σένα;

• Γράψε τους κανόνες σου όταν η αγορά είναι ήρεμη. Η λίστα με τις πέντε ερωτήσεις δεν δουλεύει αν την φτιάξεις εν μέσω ενθουσιασμού.
• Βάλε χρόνο ανάμεσα στην ιδέα και στην εντολή. Η μία μέρα αναμονής είναι ένα εργαλείο, όχι μαγική λύση. Μπορεί να χάσεις μια κίνηση και πρέπει να το δέχεσαι.
• Δες το χρονικό όριο ως προειδοποίηση. Αν η πρόταση σου λέει «τώρα ή ποτέ», ειδικά από αγνώστους ή στα social media, ψάξε ανεξάρτητα στοιχεία ή απλώς μείνε εκτός.
• Ξεχώρισε το «θέλω» από το «μπορώ». Ρώτα πόσο ρίσκο αντέχεις να χάσεις πριν ρωτήσεις πόσο μπορείς να κερδίσεις.